Vinayak Damodar Savarkar : स्वातंत्र्य, समाजक्रांती आणि साहित्याचा जाज्वल्य दीपस्तंभ : स्वा. सावरकरांना पुण्यतिथीनिमित्त अभिवादन
आज देशभरात स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना अभिवादन करण्यात येत आहे. क्रांतिकारक, समाजसुधारक, प्रभावी लेखक, कवी, तत्त्वज्ञ आणि प्रखर राष्ट्रवादी नेता अशी त्यांची बहुआयामी ओळख होती. २८ मे १८८३ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर येथे त्यांचा जन्म झाला. दामोदर सावरकर यांच्या तीन अपत्यांपैकी विनायक हे मधले होते. बाबाराव सावरकर आणि नारायणराव सावरकर हे त्यांचे बंधू.
लहानपणापासूनच सावरकर अत्यंत बुद्धिमान होते. नाशिकच्या शिवाजी विद्यालयात त्यांचे प्राथमिक शिक्षण झाले. वक्तृत्व आणि काव्यरचनेत त्यांचे प्रभुत्व होते. वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांनी ‘स्वदेशीचा फटका’ आणि ‘स्वातंत्र्याचे स्तोत्र’ यांसारख्या रचना लिहून आपल्या प्रतिभेची छाप पाडली. चाफेकर बंधूंना फाशी दिल्याचे वृत्त समजताच त्यांनी कुलदेवता भगवतीसमोर सशस्त्र क्रांतीची शपथ घेतली आणि आयुष्य देशकार्यासाठी समर्पित केले.
क्रांतिकारक सावरकरांचा जाज्वल्य प्रवास
सावरकरांनी ‘राष्ट्रभक्त समूह’ ही गुप्त संघटना स्थापन केली. त्याची प्रकट शाखा ‘मित्रमेळा’ होती. पुढे या संघटनेचे रूपांतर ‘अभिनव भारत’मध्ये झाले. १९०५ साली पुण्यात विदेशी कापडांची होळी करून त्यांनी स्वदेशी आंदोलनाला चालना दिली. श्यामजी कृष्ण वर्मा यांच्या शिवाजी शिष्यवृत्तीमुळे ते कायद्याच्या शिक्षणासाठी लंडनला गेले.
लंडनमधील इंडिया हाऊसमध्ये राहून त्यांनी क्रांतिकारक कार्य सुरू ठेवले. त्यांनी जोसेफ मॅझिनी यांच्या आत्मचरित्राचे मराठी भाषांतर केले आणि प्रस्तावनेत सशस्त्र क्रांतीचे तत्त्वज्ञान मांडले. त्या काळातील अनेक तरुणांना ही प्रस्तावना स्वातंत्र्याचा बीजमंत्र वाटत असे. त्यांनी क्रांतिकारक गटांशी संपर्क साधून शस्त्रनिर्मितीचे तंत्रज्ञान आत्मसात केले. भारतात पाठवलेल्या ब्राऊनिंग पिस्तुलांपैकी एका पिस्तुलाने नाशिकचे कलेक्टर जॅक्सन यांचा वध करण्यात आला. यानंतर ब्रिटिशांनी सावरकरांना अटक केली आणि त्यांना अंदमानच्या सेल्युलर तुरुंगात जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. त्या काळकोठडीत त्यांनी अमानुष अत्याचार सहन केले; परंतु राष्ट्रभक्तीची ज्योत विझू दिली नाही.
समाजसुधारक आणि हिंदू संघटक सावरकर
अंदमानातून सुटल्यानंतर सावरकरांना रत्नागिरीत स्थानबद्ध करण्यात आले. तेथे त्यांनी समाजसुधारणेचा ध्यास घेतला. जातिभेद आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध त्यांनी कठोर भूमिका घेतली. रत्नागिरीत सुमारे ५०० मंदिरे अस्पृश्यांसाठी खुली करून सामाजिक समतेचा संदेश दिला. हिंदू समाज एकजीव आणि संघटित व्हावा यासाठी त्यांनी विविध उपक्रम राबवले.
सावरकरांनी भाषाशुद्धी आणि लिपिशुद्धी चळवळी चालवल्या. विज्ञाननिष्ठ विचारांचा प्रचार केला. त्यांच्या लेखनात राष्ट्रभक्ती, सामाजिक जाणीव आणि तर्कशुद्धता दिसून येते. ‘हिंदुत्व’ या संकल्पनेची मांडणी त्यांनी केली. काव्य, नाटक, इतिहासलेखन अशा विविध क्षेत्रांत त्यांनी योगदान दिले.
दोन टप्प्यांतील व्यक्तिमत्त्व
सावरकरांच्या जीवनाचे दोन प्रमुख टप्पे दिसतात—पहिला टप्पा म्हणजे आक्रमक क्रांतिकारक सावरकर, तर दुसरा टप्पा म्हणजे समाजक्रांतिकारक आणि संघटक सावरकर. पहिल्या टप्प्यातील त्यांचे लेखन आणि कृतींनी तरुणाईला प्रेरणा दिली. दुसऱ्या टप्प्यात त्यांनी सामाजिक समता, विज्ञाननिष्ठ विचार आणि संघटनात्मक कार्य यावर भर दिला.
२६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी मुंबई येथे त्यांचे निधन झाले. मात्र त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आजही समाजात जाणवतो. स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि सामाजिक सुधारणांचा संदेश देणारे सावरकर हे भारतीय इतिहासातील प्रभावी व्यक्तिमत्त्व राहिले आहेत.
आज त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त देशभरात विविध कार्यक्रम, व्याख्याने आणि अभिवादन सोहळे आयोजित करण्यात येत आहेत. स्वातंत्र्याचा जाज्वल्य दीपस्तंभ म्हणून त्यांची आठवण सदैव प्रेरणादायी ठरते.
