Makar Sankranti : काश्मीर ते कन्याकुमारीपर्यंत ‘मकर संक्रांत’ साजरी; देशभरात मकर संक्रांतीचा जल्लोष

भारतातील सण-उत्सवांमध्ये मकर संक्रांतीला (Makar Sankranti) अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जेव्हा सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा हा सण देशभर मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. २०२६ मध्ये, मकर संक्रांतीचा मुख्य मुहूर्त बुधवार, १४ जानेवारी रोजी दुपारी ३ वाजून १३ मिनिटांनी आहे. इंग्रजी तारखेनुसार येणारा हा एकमेव हिंदू सण भारताच्या कानाकोपऱ्यात वेगवेगळ्या नावांनी आणि संस्कृतींनी ओळखला जातो. चला तर मग जाणून घेऊया, या एकाच सणाचे देशाच्या विविध भागांत बदलणारे रंग.

उत्तर भारत: गंगास्नान आणि ‘खिचडी’ संक्रांत

उत्तर प्रदेश, बिहार आणि झारखंडमध्ये मकर संक्रांतीला प्रामुख्याने ‘खिचडी’ म्हणून ओळखले जाते. या दिवशी गंगेत किंवा पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. प्रयागराजमध्ये कुंभमेळा किंवा माघ मेळ्याचे आयोजन केले जाते. लोक पहाटे स्नान करून तांदूळ, डाळ, गूळ आणि तिळाचे दान करतात. येथे दही-चुडा आणि खिचडीचा आस्वाद घेतला जातो. अशी मान्यता आहे की, या दिवशी दान केल्याने शनी दोषापासून मुक्ती मिळते.

गुजरात आणि राजस्थान: उत्तरायण आणि पतंगबाजीचा थरार

गुजरातमध्ये या सणाला ‘उत्तरायण’ म्हणतात. हा दिवस आकाशात रंगीबेरंगी पतंगांच्या महोत्सवासाठी ओळखला जातो. अहमदाबादमध्ये आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव भरवला जातो. ‘कापो छे’च्या घोषणांनी सारा परिसर दुमदुमून जातो. राजस्थानमध्येही पतंग उडवले जातात आणि विवाहित महिला ‘बैना’ (उपहार) देऊन वडिलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेतात. येथे ‘घेवर’ आणि तिळाच्या मिठाईचे विशेष महत्त्व असते.

पंजाब आणि हरियाणा: लोहरीची ऊब आणि माघी

पंजाबमध्ये मकर संक्रांतीच्या आदल्या रात्री ‘लोहरी’ साजरी केली जाते. शेतातील पिकांच्या कापणीचा आनंद साजरा करण्यासाठी लोक शेकोटी पेटवतात. या अग्नीला तीळ, रेवाडी आणि शेंगदाणे अर्पण करून नाच-गाण्यांचा आनंद लुटला जातो. संक्रांतीच्या दिवसाला येथे ‘माघी’ म्हणतात, जिथे लोक गुरुद्वारांमध्ये जाऊन सेवा करतात आणि ऊसाच्या रसात बनवलेली खीर खातात.

दक्षिण भारत: चार दिवसांचा भव्य ‘पोंगल’

तामिळनाडूमध्ये मकर संक्रांत ‘पोंगल’ म्हणून चार दिवस साजरी केली जाते. यामध्ये निसर्ग, सूर्य आणि गुरेढोरे (बैल-गाय) यांची पूजा केली जाते. मातीच्या भांड्यात नवीन तांदूळ, दूध आणि गुळाचा ‘पोंगल’ नावाचा गोड पदार्थ शिजवला जातो. भांड्यातून दूध उतू जाणे हे समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातही संक्रांतीला शेतीशी संबंधित सण म्हणून मोठे महत्त्व आहे.

महाराष्ट्र आणि पश्चिम बंगाल: तीळ-गूळ आणि गंगासागर मेळा

महाराष्ट्रात “तीळगूळ घ्या, गोड बोला” म्हणत एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या जातात. सुवासिनी सुगड पूजनाद्वारे वाण लुटतात. थंडीच्या काळात शरीराला ऊब मिळावी म्हणून बाजरीची भाकरी, खिचडी आणि तिळाचे पदार्थ खाल्ले जातात. तर पश्चिम बंगालमध्ये याला ‘पौष संक्रांती’ म्हणतात. येथे प्रसिद्ध ‘गंगासागर मेळा’ भरतो, जिथे लाखो भाविक गंगा आणि सागराच्या संगमावर स्नान करतात.