आज भारत जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश म्हणून ओळखला जातो. मात्र, जर इतिहासाला थोडा वेगळा वळण मिळाला असता आणि भारताची फाळणी झाली नसती, तर आज अखंड भारताची लोकसंख्या किती असती, याबाबत चर्चा नेहमीच कुतूहल निर्माण करते. कल्पना करा, जर आजही भारत अखंड असता, तर लोकसंख्येच्या बाबतीत भारताने जगातील सर्व विक्रम मोडले असते आणि चीनलाही मागे टाकले असते.
अखंड भारत ही संकल्पना केवळ राजकीय नाही, तर ती ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि भौगोलिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाची मानली जाते. या संकल्पनेनुसार सध्याचा भारत, पाकिस्तान, बांग्लादेश, अफगाणिस्तान, नेपाळ, भूटान, म्यानमार, श्रीलंका आणि मालदीव या सर्व देशांचा एकत्रित प्रदेश म्हणजे अखंड भारत. इतिहासाच्या अनेक कालखंडांमध्ये हा संपूर्ण भूभाग सांस्कृतिकदृष्ट्या एकसंध होता. मात्र वीसाव्या शतकात आणि त्यापूर्वी विविध राजकीय, सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींमुळे या प्रदेशाचे वेगवेगळ्या देशांमध्ये विभाजन झाले.
आजच्या लोकसंख्येचा विचार केला, तर सध्याच्या भारताची लोकसंख्या सुमारे १४३ कोटी आहे. पाकिस्तानची लोकसंख्या २४ ते २५ कोटींच्या आसपास आहे, तर बांग्लादेशची लोकसंख्या सुमारे १७ कोटी आहे. अफगाणिस्तान, नेपाळ, भूटान, श्रीलंका, म्यानमार आणि मालदीव या देशांची लोकसंख्या एकत्रित केली, तर ती अंदाजे १५ ते २० कोटींच्या दरम्यान जाते. या सर्व देशांची लोकसंख्या एकत्र मोजल्यास अखंड भारताची एकूण लोकसंख्या सुमारे १.९ ते २.१ अब्ज म्हणजेच १९० ते २१० कोटींच्या आसपास असती.
इतकी प्रचंड लोकसंख्या असलेला अखंड भारत हा केवळ जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देशच नव्हे, तर क्षेत्रफळाच्या बाबतीतही एक महाशक्ती ठरला असता. विविध भाषा, धर्म, संस्कृती आणि परंपरा यांचे अद्भुत मिश्रण असलेला हा देश जागतिक पातळीवर वेगळेच स्थान निर्माण करू शकला असता. आर्थिक, लष्करी, कृषी आणि मानवी संसाधनांच्या दृष्टीने अखंड भारताचे सामर्थ्य प्रचंड असते.
मात्र, इतक्या मोठ्या लोकसंख्येसोबतच प्रशासन, रोजगार, आरोग्य, शिक्षण आणि संसाधनांचे व्यवस्थापन ही मोठी आव्हानेही समोर उभी राहिली असती. तरीदेखील इतिहासाच्या या ‘जर-तर’च्या गणितात अखंड भारत ही संकल्पना आजही अनेकांना आकर्षित करते. आज भारत स्वतंत्र देश म्हणून प्रगती करत असताना, अखंड भारताची कल्पना ही इतिहासातील एक महत्त्वाची आणि विचार करायला लावणारी संकल्पना म्हणून चर्चेत राहिली आहे.