मुंबई : प्रवाशांच्या तिकिटांव्यतिरिक्तही रेल्वे विविध मार्गांनी उत्पन्न मिळवत असते. याचाच प्रत्यय देत मध्य रेल्वेने २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात भंगार विक्रीतून तब्बल ४०४.७२ कोटी रुपयांचे उत्पन्न मिळवले आहे. मागील आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये भंगार विक्रीतून ३९३.६५ कोटी रुपयांची कमाई झाली होती. त्या तुलनेत यावर्षी २.८१ टक्क्यांनी अधिक महसूल मिळवत मध्य रेल्वेने आर्थिक प्रगती साधली आहे.
रेल्वे प्रशासनाने दिलेल्या माहितीनुसार, ही वाढ ‘शून्य भंगार’ मोहिमेच्या यशाचे फलित आहे. या मोहिमेचा उद्देश वापरात नसलेल्या, जुन्या आणि टाकाऊ वस्तूंची योग्य विल्हेवाट लावून त्यांचे महसूल निर्माण करणाऱ्या मालमत्तेत रूपांतर करणे हा आहे. संसाधनांचा कार्यक्षम वापर आणि पर्यावरणपूरक दृष्टीकोन यांचा समन्वय साधत ही मोहीम राबवण्यात आली.
या कालावधीत विविध प्रकारच्या साहित्यांची विक्री करण्यात आली. त्यामध्ये ४०,१७७ मेट्रिक टन कायमस्वरूपी भंगार, २५,७९० मेट्रिक टन फेरस भंगार आणि ३,३२५ मेट्रिक टन नॉन-फेरस भंगाराचा समावेश आहे. तसेच २,५५,२१८ स्लीपर्सची विक्री करण्यात आली. रोलिंग स्टॉकमध्ये ४७ लोकोमोटिव्ह, ७० कोच आणि ११० ठेंगन (वॅगन) यांची विल्हेवाट लावण्यात आली. अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, या साहित्याची वेळेत आणि पारदर्शक पद्धतीने विक्री झाल्यामुळे महसूल वाढीस मोठी मदत झाली.
भंगार ओळखण्यासाठी आणि साफसफाईसाठी स्टोअर्स विभागाने विशेष मोहीम हाती घेतली. दुर्गम आणि विखुरलेल्या ठिकाणी पडून असलेले साहित्य शोधून त्याची नोंद करण्यात आली. कुर्ला कटिंग यार्ड, नाशिक येथील ट्रॅक्शन मशीन वर्कशॉप, परळ वर्कशॉप आणि मनमाड वर्कशॉप येथे विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले. या सर्व उपक्रमांमध्ये रेल्वेच्या पाचही विभागांचा सक्रिय सहभाग होता.
यामध्ये भुसावळ विभागाने सर्वाधिक ९७.०२ कोटी रुपयांची भंगार विक्री नोंदवत अव्वल स्थान पटकावले. विभागीय अधिकाऱ्यांच्या मते, आर्थिक शिस्त, कार्यक्षम नियोजन आणि काटेकोर अंमलबजावणी यामुळेच ही उल्लेखनीय कामगिरी शक्य झाली आहे.
रेल्वे प्रशासनाने नमूद केले की, भंगार विक्री ही केवळ महसूल वाढविण्याची प्रक्रिया नसून पर्यावरणीय शाश्वततेकडे टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. वापरात नसलेल्या वस्तूंचा साठा कमी झाल्याने जागेचा योग्य वापर होतो आणि अपव्यय टळतो. तसेच या प्रक्रियेमुळे रेल्वेच्या मालमत्तेचे व्यवस्थापन अधिक सुकर होते.
‘शून्य भंगार’ लक्ष्य पूर्ण करण्यासाठी आणि संसाधन व्यवस्थापन अधिक सक्षम करण्यासाठी पुढील काळातही असेच प्रयत्न सुरू ठेवण्यात येणार असल्याचे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले. महसूल वाढीसोबतच स्वच्छता, पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता यांना प्राधान्य देत मध्य रेल्वे आपली कामगिरी अधिक उंचावण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
भंगार विक्रीतील ही वाढती कामगिरी रेल्वेच्या आर्थिक बळकटीस हातभार लावत असून, भविष्यातील पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठीही हा महसूल उपयुक्त ठरणार आहे. त्यामुळे रेल्वेच्या उत्पन्नाचे विविध मार्ग अधिक प्रभावीपणे वापरण्याचा निर्धार प्रशासनाने व्यक्त केला आहे.