भारत हा विविधतेने नटलेला देश आहे. येथे प्रत्येक राज्याची धार्मिक परंपरा, आचार-विचार आणि जीवनशैली वेगळी आहे. मंदिरांच्या परिसरातील खानपान नियमांबाबतही हीच विविधता पाहायला मिळते. उत्तर भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांमध्ये मंदिरांच्या आसपास शुद्ध शाकाहारी अन्नालाच परवानगी असते, मात्र दक्षिण भारतातील अनेक मंदिर शहरांमध्ये मंदिराच्या आजूबाजूला नॉन-व्हेज अन्न सहज उपलब्ध असते. त्यामुळे “दक्षिण भारतात मंदिरांच्या परिसरात नॉन-व्हेजवर बंदी का नाही?” हा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो.
मंदिरातील पवित्रता आणि बाहेरील परिसर यातील फरक
दक्षिण भारतीय परंपरेनुसार मंदिराचा गाभारा, मंदिराचा मुख्य परिसर आणि प्रसाद व्यवस्था या पूर्णतः शाकाहारी असतात. देवतेला अर्पण होणारा नैवेद्य, प्रसाद आणि पूजा विधी यामध्ये मांसाहाराला अजिबात स्थान नाही. मात्र मंदिराच्या बाहेरील बाजारपेठा, हॉटेल्स आणि दुकाने ही सार्वजनिक आणि व्यावसायिक क्षेत्र म्हणून पाहिली जातात. त्यामुळे तेथे लोकांच्या वैयक्तिक आहारावर बंधने घालणे योग्य मानले जात नाही.
सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
केरळ, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि तेलंगणामध्ये मांसाहार आणि मासे हे अनेक समुदायांच्या आहाराचा पारंपरिक भाग आहेत. विशेषतः किनारपट्टी भागांमध्ये मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्याने समुद्री अन्न स्थानिक संस्कृतीत खोलवर रुजलेले आहे. त्यामुळे मांसाहाराला धार्मिक अपवित्रता न मानता सांस्कृतिक ओळखीचा भाग म्हणून स्वीकारले गेले आहे.
उत्तर भारताशी असलेला फरक
उत्तर भारतातील अनेक मंदिर शहरांमध्ये धार्मिक शुद्धतेला अधिक सामाजिक बंधनांचे स्वरूप दिले जाते. वाराणसी, मथुरा, हरिद्वार किंवा वैष्णोदेवीसारख्या ठिकाणी मंदिराच्या आजूबाजूच्या परिसरात नॉन-व्हेजवर बंदी असते. दक्षिण भारतात मात्र “मंदिरातील नियम मंदिरापुरते” अशी भूमिका अधिक दिसून येते.
मंदिर प्रशासनाची भूमिका
दक्षिण भारतातील बहुतेक मोठी मंदिरे देवस्थान बोर्ड किंवा पारंपरिक ट्रस्टकडून चालवली जातात. हे प्रशासन स्थानिक समाजरचना, आर्थिक गरजा आणि सांस्कृतिक परंपरांचा विचार करून निर्णय घेतात. त्यामुळे मंदिराच्या आत धार्मिक नियम कठोर असले तरी बाहेरील व्यावसायिक उपक्रमांवर सहसा कठोर निर्बंध लादले जात नाहीत.
मंदिरांजवळील नॉन-व्हेज हॉटेल्स
रामेश्वरम, मदुराईचे मीनाक्षी मंदिर, चिदंबरमचे नटराज मंदिर, तिरुवन्नामलाईचे अरुणाचलेश्वर मंदिर आणि श्रीशैलम यांसारख्या प्रसिद्ध मंदिरांच्या बाहेरील भागात नॉन-व्हेज अन्न उपलब्ध आहे. मात्र तिरुपती बालाजी मंदिर परिसरात तुलनेने अधिक निर्बंध दिसतात. यावरून प्रत्येक मंदिराचा निर्णय स्थानिक परंपरेनुसार बदलतो हे स्पष्ट होते. एकूणच पाहता, दक्षिण भारतीय मंदिरांच्या परिसरात नॉन-व्हेजवर बंदी नसण्यामागे धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक विविधता, स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि प्रशासनिक धोरणे ही प्रमुख कारणे आहेत.