हळदीकुंकू लावण्याची प्रथा भारतीय संस्कृतीतील एक खास आणि जुनी परंपरा आहे, जी मूलतः आर्येतर महिलांकडून घेतली गेली. लाल रंगाचा वापर प्राचीन काळात विशेष महत्त्वाचा होता आणि त्याच संदर्भात कुंकू हेदेखील सौभाग्य आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. प्राचीन वाङ्मयात, रघुवंश आणि अमरशतक यांसारख्या ग्रंथांत कुंकवाचा उल्लेख आहे.
भारतीय धार्मिक परंपरेमध्ये, विशेषतः दुर्गापूजेच्या वेळी, कुंकूला अत्यंत महत्त्व दिलं जातं. त्याच प्रमाणे विवाहातील शुभकार्यात कुंकू वापरण्याची परंपरा सुरू झाली, जिथे ते एक नवा आरंभ आणि सौभाग्याचा प्रतीक बनलं. अनेक सण आणि समारंभांमध्ये हळदीकुंकू समारंभ साजरे केले जातात, पण संक्रांत ते रथसप्तमी दरम्यान हा समारंभ जास्त महत्त्वाचा मानला जातो.
हळदीकुंकू कसं करावं?
हळदीकुंकू समारंभात स्त्रीशक्तीची पूजा केली जाते. एक सुहासिनी महिला जेव्हा हळदीकुंकू कार्यक्रमासाठी येते, तेव्हा तिची योग्य पद्धतीने पूजा केली जाते. तिच्या कपाळावर कुंकू लावून तिला अत्तर लावून तिच्या मातृत्त्वाची पूजा केली जाते. त्यानंतर तिला वाण देण्यात येतो, ज्यामध्ये तीळगूळ आणि पाच रुपयांची वाण दिली जातात. वाण देताना त्याला पदराच्या टोकाने दिलं जातं, ज्यामुळे त्यात एक विशेष आध्यात्मिक अर्थ असतो.
वाण देण्याची कारणं
वाण देण्याची परंपरा हळदीकुंकूच्या समारंभाच्या केंद्रस्थानी आहे. वाण देणे म्हणजे, आपला देहबुद्धी आणि आसक्तीचा त्याग करून, शुद्ध विचार आणि भावनांद्वारे देवतेच्या कृपेची प्राप्ती साधणे. पदराच्या टोकावर वाण देणं, ही एक अतिशय पवित्र क्रिया मानली जाते, ज्याद्वारे आपण ईश्वराच्या प्रति आपली श्रद्धा दाखवतो.
वाणाच्या माध्यमातून आपल्याला शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक शुद्धतेची प्राप्ती होऊ शकते, आणि देवते लवकर प्रसन्न होतात. संक्रांतीच्या सणाच्या वेळी दिलं गेलेलं वाण त्याचप्रमाणे आपल्या नातेसंबंधांना गोडी आणि प्रेमाने जपण्याचं एक साधन बनतं. हळदीकुंकू केल्याने केवळ शारीरिक सौंदर्यचं चिन्ह नाही, तर ते एक आध्यात्मिक परंपरा, सुख-शांती आणि सौभाग्याची संज्ञा आहे.